Kiedy czytać dzieciom?

3 - 4 lata to najlepszy czas, by zarazić dziecko miłością do książek. Dzieci uwielbiają książeczki o życiu codziennym, zawierające dużo szczegółów. Bardzo ważne są ilustracje. Jeżeli nie przepadacie Państwo za wielokrotnym czytaniem jednej książki, to kupujcie takie, które dziecko będzie lubiło samo oglądać; dużo szczegółów, różne postacie w różnych sytuacjach. Ostatnio pojawiły się w sklepach świetnie nadające się do oglądania leksykony, encyklopedie dla dzieci, dzięki którym dziecko zdobywa informacje o tym, jaki jest świat, jak zbudowany jest człowiek, co trzeba zrobić, żeby upiec chleb, i jakie zwierzęta mieszkają w Afryce. Wczesny wiek przedszkolny to czas bajek! Najwspanialsze są chyba te najstarsze i najbardziej znane baśnie. Można je czytać wiele razy. Bajki są swego rodzaju lekcją o sprawiedliwości i prawach tego świata, zrozumiałą nawet dla najmłodszych. Wydaje się, że mniej ważne są ilustracje, ponieważ sugestywność baśni pobudza wyobraźnię dziecka.

Urlop

Sposób spędzania urlopu czy - szerzej - wolnego czasu jest wskaźnikiem tego, co w ogóle dzieje się między małżonkami. Dla młodego małżeństwa urlop jest dobrą okazją do lepszego poznania się i zbliżenia, do wspólnego przebywania z dziećmi, na co w ciągu roku brakuje czasu. Zatem na pytanie - urlop spędzać razem czy osobno? - Dla małżeństw z krótkim stażem, a także dla tych, które mają dzieci do 12 lat (one bardzo potrzebują kontaktu z obojgiem rodziców!), odpowiedź brzmi: razem. Jednak nawet wspólnie spędzony urlop powinien dawać każdemu z małżonków możliwość pewnego odpoczynku od rodziny i realizowania własnych, osobistych zainteresowań. Nie należy spędzać razem 24 godzin na dobę, trzeba czasem dać partnerowi trochę „czasu wolnego", tylko dla niego. A dziećmi można się opiekować na zmianę. Wracając do opisanego tu przykładu młodego małżeństwa, można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że oddzielne spędzanie przez partnerów urlopu świadczy o głębokim konflikcie małżeńskim, jest przejawem braku bliskości, niezdolności do kompromisu, czyli - objawem poważnego kryzysu związku.

Dziecko na wakacjach

Pierwsze wakacje bez rodziców dziecko spędza zwykle na kolonii lub obozie pod opieką dorosłych. Na ogół rodzice rozumieją potrzebę takich wyjazdów. Dziecko bowiem uczy się samodzielności, obcowania w grupie, koleżeńskości. Przychodzi jednak czas, gdy dorastający syn czy córka nie chcą już spędzać wakacji ani z rodzicami, ani pod opieką wychowawców. Dopominają się od rodziców zgody na wyjazd z rówieśnikami pod namiot. Rodzice muszą zadecydować: zgodzić się albo zabronić. Decyzja nie jest prosta. Boimy się, że brak nadzoru, całkowita swoboda, mogą przynieść negatywne skutki. Obawiamy się też złego wpływu kolegów, których często w ogóle nie znamy. Nie udzielę jednoznacznej rady. Rodzice sami muszą ocenić sytuację i zdecydować. Podam natomiast kilka przesłanek, które mogą pomóc w podjęciu decyzji. Otóż, dziecko musi kiedyś się usamodzielnić. Jest to nieuchronne i trzeba się z tym pogodzić. Oczywiście spokojniejsi mogą być rodzice dziecka o cechach przywódczych, stanowczego, które nie podporządkuje się bezkrytycznie rówieśnikom, ale raczej samo nada ton i kierunek grupie

Czas wolny a rodzina

Można wyróżnić trzy rodzaje „osobistego* czasu czy też trzy sposoby jego spędzania w rodzinie. Pierwszy to czas zupełnie „prywatny", który spędzamy samotnie i w którym nie chcemy mieć do czynienia z domownikami. Mężczyźni nie lubią, gdy im ktoś asystuje przy goleniu, kobiety wolą być same przy zabiegach upiększających, np. przy farbowaniu włosów. Każdy, kto czyta coś interesującego, chciałby to robić w ciszy i samotności.

Drugi sposób spędzania czasu można by nazwać „równoległym". Małżonkowie są wówczas razem, nawet w tym samym pomieszczeniu, ale każde z nich zajmuje się czymś innym i nie kontaktują się ze sobą, np. ona ogląda telewizję, a on czyta gazetę. Wreszcie trzeci rodzaj czasu - „wspólny" - to czas, w którym dochodzi do wzajemnych kontaktów: rozmów, kłótni, miłości. Ludzie różnią się między sobą zapotrzebowaniem na każdy z tych trzech „rodzajów" czasu. Co więcej, zmienia się ono w ciągu życia: ktoś, kto w młodości dążył do spędzenia jak najwięcej czasu wspólnie z partnerem, w średnim wieku może bardziej cenić „równoległe" spędzanie czasu lub czas „prywatny". Warto zatem przyjrzeć się swoim, a także partnera potrzebom. Uświadomić sobie istniejące różnice i... i próbować je zaakceptować.

Chłopak mojej córki

Czy chłopak to największe zło, jakie może się przydarzyć waszej córce? Niekoniecznie. Nawiązanie przez rodziców przyjaznych kontaktów z chłopakiem bywa pożyteczne. Jeśli kontakty między rodzicami dziewczyny a jej chłopakiem się dobrze układają, z pewnością nadarz się wiele okazji do wspólnych rozmów. Możecie na przykład zwierzyć się chłopakowi, ze martwicie się, bo Kasia nie radzi sobie z matematyką i grozi jej powtarzanie klasy. Niewykluczone, że on jej pomoże albo zdopinguje ją, zachęci do nauki. Czasem dręczą rodziców te największe, najgorsze obawy. Czy młodzi w swych kontaktach nie posuną się za daleko? Czy nie uprawiają pieszczot zbyt zaawansowanych i czy nie rozpoczną współżycia seksualnego? Tak, to bardzo poważna sprawa. Jeśli o tym nie rozmawialiście wcześniej, jeśli był to temat tabu, to teraz jest jak najgorszy czas do takich rozmów. Rozmowy z dziećmi o ich związkach uczuciowych są szczególnie trudne. Jeśli mają być nietaktowne, bez uczucia, to lepiej żeby ich w ogóle nie było.

Puchowe kołdry

Puchowe kołdry przestają być modne. Przez długie lata uważano, że są niezastąpione przy grypkach, chrypkach, łamaniu w kościach i bólach stawów, a przy tym najzdrowsze do spania. Służyły nieraz i służą nie tylko jednemu pokoleniu, nie prane, nie czyszczone i coraz cięższe od wchłoniętego kurzu i potu. Pranie kołder i poduszek z pierza jest dość skomplikowane. Robi się to raczej rzadko, dlatego brudny puch i pierze są doskonałym miejscem rozmnażania się roztoczy - małych żyjątek, które dobrze się czują tam, gdzie gromadzi się kurz, a więc w naszych poduszkach i kołdrach. Roztocze wywołują często rozmaite alergie: kichanie, drapanie w gardle i kaszel. Wielu lekarzy uważa, że pierze i puch w naszych kołdrach, pierzynach i poduszkach, wchłaniające nie tylko brud i pot, ale i nie przepuszczające powietrza, mogą być przyczyną astmy, reumatyzmu, zapalenia mięśni. Osoby śpiące w „puchach" pocą się i przegrzewają. We śnie odkrywają się, aby się ochłodzić. Takie gwałtowne ochłodzenie rozgrzanego ciała jest często przyczyną przeziębień i innych dolegliwości.

Nadmiar witamin

Przyjmowanie witaminy PP bez wskazań lekarza może nasilać objawy choroby wrzodowej ze względu na silną kwasowość tej witaminy, wywoływać bóle brzucha, nudności i biegunkę. Nadużywanie witaminy PP może powodować zaburzenia I rytmu serca, a także świąd, wysypkę oraz nadmierne rogowacenie skóry. Pogarszają także tolerancję glukozy, doprowadzając nawet do rozwoju cukrzycy. Witamina B12 w dawce 15 mg dziennie może wpłynąć na zmianę rytmu serca, być przyczyną złego samopoczucia i wzmożonej pobudliwości nerwowej. Czasem aż trudno się oprzeć kuszącym reklamom preparatów witaminowych, którym przypisuje się właściwości hamujące proces starzenia, potęgujące żywotność czy seks. Sięgamy więc po cudowne kapsułki, a jednak. Poważne konsekwencje możemy ponosić w razie przedawkowania witamin, które rozpuszczają się w tłuszczach i mogą odkładać się w organizmie. Na przykład przy przedawkowaniu preparatów farmakologicznych zawierających witaminę A możemy odczuwać osłabienie mięśni, mogą też pojawić się owrzodzenia skóry, łysienie, wytrzeszcz oczu oraz sztywność kończyn. Równie niebezpieczne jest niewłaściwe użycie preparatów z witaminą D, która w większych ilościach okazuje się toksyczna.

Lipa

Kwiaty lipy są od dawna znanym i cenionym surowcem leczniczym. Zbiera się je - od początku kwitnienia wraz z szypułką i przykwiatkiem w formie lancetowatego listka. Suszyć je należy w ciemnym, przewiewnym pomieszczeniu po rozłożeniu cienką warstwą na papierze. Gdy wyschną, przechowuje się je w szczelnie zamkniętych pudełkach. Kwiaty lipy szeroko- i drobnolistnej zawierają flawonoidy, olejek eteryczny, związki śluzowe, fitosterole, trój-terpeny i kwasy organiczne. Składniki zawarte w kwiatach lipy pobudzają wydzielanie z gruczołów trawiennych, zwiększają wytwarzanie soku żołądkowego, żółci i moczu. Poprawiają więc trawienie i przyswajanie pokarmów oraz wydalanie toksycznych produktów przemiany materii. Bogata zawartość śluzów działa osłaniająco na śluzówkę żołądka. Kwiaty lipy są przede i wszystkim znanym od wieków środkiem napotnym, korzystnym w leczeniu przeziębień, angin, gryp oraz zapaleń oskrzeli i płuc. Mają również działanie uspokajające, przynoszą ulgę w nerwobólach.

Szkodliwe opalanie

Wiadomo, że słońce przyspiesza proces starzenia się skóry. Kąpiele słoneczne zażywane w nadmiarze mogą spowodować nowotwory skóry. Z drugiej jednak strony słońce działa korzystnie przy leczeniu wielu chorób skóry, np. trądziku młodzieńczego, egzemy, łuszczycy, bielactwa, łysienia plackowatego. Ma także dobroczynny wpływ przy anemii, nerwicach wegetatywnych, chorobach przemiany materii. Ponadto działa bakteriobójczo i wzmaga odporność organizmu. Jak więc się opalać, aby korzystać z dobroczynnego działania słońca, a jednocześnie unikać ujemnych skutków opalania? Osoby, którym lekarz zalecił opalanie się, powinny ściśle zastosować się do jego wskazówek, co do czasu i pory przebywania na słońcu. Mogą się opalać, ale ostrożnie i z umiarem, osoby zdrowe do trzydziestego roku życia. Skórę przed opalaniem należy posmarować środkiem zawierającym filtr słoneczny odpowiedni do karnacji. Dobry środek do opalania to taki, który jest bezbarwny, nie drażni skóry, nie zmywa się w wodzie ani nie rozpuszcza pod wpływem potu. Opalanie zaczynamy od kilkuminutowych naświetleń, by uniknąć poparzeń. Aby nie dopuścić do nadmiernego wysuszenia skóry, po opalaniu się trzeba posmarować ją kremem, tłustym lub nawilżającym.

Witamina D i K

Witamina D, zwana przeciwkrzywiczą, reguluje w organizmie gospodarkę wapniem i fosforem, bierze udział w tworzeniu kości - niedobór jej wywołuje krzywicę u dzieci, objawiającą się zgrubieniami w stawach kończyn i na żebrach, pałąkowatymi nogami oraz wadliwym rozwojem zębów. U ludzi dorosłych niedobór witaminy D prowadzi do rozmiękczenia i zniekształceń kości, zwiększając ich podatność na złamania. Witamina D może być wytwarzana w organizmie pod wpływem światła słonecznego, dlatego tak ważne są - szczególnie dla niemowląt i małych dzieci - kąpiele słoneczne.

Witamina K jest jednym z czynników warunkujących prawidłową krzepliwość krwi. Jest aktywna również w tworzeniu tkanki kostnej, ma właściwości antybakteryjne oraz przeciwbólowe. Do niedoboru witaminy K dochodzi rzadko ze względu na jej zawartość w wielu produktach spożywczych, zwłaszcza pochodzenia roślinnego. Ponadto wytwarzają ją bakterie występujące w jelitach człowieka. Niedobory witaminy K bywają najczęściej następstwem leczenia antybiotykami.

Alergeny

Chory powinien szczegółowo opowiedzieć lekarzowi o swoich dolegliwościach, o okolicznościach występowania objawów i ich natężeniu - mówi doktor Doboszyńska. Jeżeli dolegliwości powtarzają się, lekarz zleca przeprowadzenie badań, tzw. testów skórnych, ułatwiających wykrycie alergenu. Badania przeprowadza się wtedy, gdy ustąpią dolegliwości alergiczne, np. katar sienny, pokrzywka, wypryski na skórze. Przeciwwskazaniem do ich wykonania jest zażywanie niektórych leków, dlatego chory powinien poinformować lekarza, jakie leki i kiedy przyjmował. Testy skórne wykonuje się na przedramieniu lub plecach. Kroplę alergenu pielęgniarka nakrapia na skórę specjalną pipetką. Następnie igłą lub ostrym nożykiem nakłuwa naskórek tak, aby nie zranić skóry właściwej, równocześnie w ten sam sposób wykonuje nakłucie z płynem kontrolnym i z histaminą. Podstawowy zestaw testów obejmuje: kurz domowy, roztocza kurzu domowego, pierze, sierść psa, kota, wełnę, pleśnie, pyłki traw, krzewów, drzew. Łącznie więc pielęgniarka wykonuje na skórze kilkanaście nakłuć. Badanie poszerzone obejmuje także: sierść konia, krowy, alergeny pokarmowe i pyłki poszczególnych gatunków roślin.

Noże kuchenne

Każdy nóż powinien być wykonany ze stali nierdzewnej, bo tylko taki zapewnia zachowanie czystości. Uchwyt może być drewniany, metalowy lub z tworzywa sztucznego. Modne są obecnie uchwyty bardzo kolorowe, prawdziwym zaś „hitem" stały się noże, których ostrza — wykonane techniką laserową - nigdy się nie tępią i są praktycznie nie do zniszczenia. Jedyną ich wadą jest wysoka cena. Do chleba najlepsze są noże długie, o dość szerokich ostrzach i wyprofilowanym uchwycie. Mogą to być noże-piły, którymi dobrze się kroi zwłaszcza chleb o twardej skórce, ale równie dobre są noże z gładkimi ostrzami. Część tnąca powinna być wyraźnie wysunięta w dół, poza linię uchwytu, co chroni palce przed uderzeniem w deskę podczas krojenia. Noże do jarzyn mają bardzo zróżnicowaną wielkość, od zupełnie małych, nadających się do obierania drobnych jarzyn, jak fasola czy groszek, do dużych, przeznaczonych do krojenia i siekania twardych warzyw. I to właśnie te noże powinny mieć część tnącą wysuniętą mocno w dół, by zapewnić nam pewny chwyt i stabilną możliwość cięcia

Budżet domowy

Innym znakomitym sposobem uzyskania umiejętności panowania nad domowym budżetem jest skrupulatne zapisywanie - na co i ile wydajemy. Zapiski takie robi się w zwykłym zeszycie w odpowiednich rubrykach (na żywność, środki czystości itp.), by można było co tydzień podsumować zarówno wydatki w poszczególnych grupach, jak i łączne. Codzienne zapisywanie wydatków tylko początkowo wydaje się żmudne. Zapewniam, że bardzo szybko nabiera się wprawy i na tę czynność nie trzeba więcej niż 10-15 minut każdego dnia. Po miesiącu skrupulatnego liczenia często dochodzi się do zaskakujących wniosków, które zmuszają do zrewidowania dotychczasowej gospodarki domowym budżetem. Rzut oka na zsumowane liczby może doprowadzić do decyzji drastycznie ograniczających niektóre wydatki, np. na napoje czy słodycze. Nie żałujmy więc czasu i odrobiny wysiłku, aby wyrobić w sobie nawyk życia z ołówkiem w ręku. Nie będzie to czas stracony! Gdy wszystko stanie się bardziej przejrzyste zyskamy spokój i więcej pewności siebie.

Tłuszcze

Nadmierna ilość tłuszczu w żywieniu wpływa niekorzystnie n organizm i w wielu przypadkach może stać się podłożem miażdżycy, cukrzycy, nadciśnienia, chorób zwyrodnieniowych czy niektórych nowotworów. Poza ilością tłuszczu dla naszego zdrowia nieobojętna jest jakość spożywanego tłuszczu i właściwe jego stosowanie w codziennej praktyce kulinarnej. Tłuszcze - przed uzyskaniem postaci produktu gotowego do sprzedaży i spożycia - poddawane są różnym procesom technologicznym. Podczas otrzymywania tłuszczów zwierzęcych zabiegi technologiczne są proste (wytapianie) i w niewielkim stopniu mogą obniżyć ich wartość. Natomiast oleje roślinne, otrzymywane z owoców i nasion oleistych, poddawane są dość skomplikowanym zabiegom, które w istotnym stopniu wpływają na obniżenie ich wartości odżywczych. Procesy tłoczenia, rafinowania lub uwodornienia (utwardzenia) sprawiają, że oleje stają się bardziej przydatne, maj lepszy smak, zapach i barwę. Z drugie zaś strony prowadzą do niepożądanych zmian, bo eliminują z olejów istotne składniki, jak fosfolipidy, wite miny czy karoteny.

Dziecięce choroby zakaźne

Wywoływane są przez wirusy lub bakterie. Najłatwiej zarazić się nimi od rówieśników - w przedszkolu, szkole, na podwórku. Odporność, ale krótkotrwałą, na niektóre z nich przekazuje dziecku matka, przed niektórymi chronią szczepionki. Najpowszechniejszą chorobą zakaźną jest ospa wietrzna. Bardzo łatwo się nią zarazić, gdyż wirus ospy wietrznej bez przeszkód przenosi się w powietrzu. Bezcelowe jest, więc izolowanie chorego dziecka, gdyż nie uchroni to rodzeństwa przed zarażeniem. Ospę łatwo rozpoznać po charakterystycznej wysypce. Na skórze i błonach śluzowych pojawiają się pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. Po kilku dniach pęcherzyki przysycha-ją w swędzące strupki, które później same odpadają. Należy pilnować, aby dzieci nie zdrapywały strupków, bo może to spowodować wtórne zakażenie skóry i trwałe blizny. Zewnętrznie stosuje się środki łagodzące swędzenie i przyspieszające gojenie. Mimo przykrych nieraz dolegliwości skórnych ospa wietrzna jest chorobą łagodną, przebiegającą bez powikłań. Nie wynaleziono jeszcze przeciwko niej szczepionki. Ponieważ odporność przekazana przez matkę jest krótkotrwała, na ospę wietrzną może zachorować nawet kilkutygodniowe niemowlę.

Zaparcia

Wiele osób cierpi na zaparcia. Przyczyną tej dolegliwości jest zwolnione opróżnianie się przewodu pokarmowego. Niestrawione resztki pokarmowe zalegają w jelitach, wydzielając trujące substancje, które przenikają do tkanek. Prowadzi to do złego samopoczucia, utraty apetytu i ogólnego osłabienia. Przyczyny zaparć bywają różne. Te, które są wywołane przeszkodą mechaniczną (np. zwężeniem jelita) lub są objawem niektórych chorób, wymagają leczenia farmakologicznego bądź nawet operacyjnego, o czym decyduje lekarz. Częste jednak są zaparcia przewlekłe, zwane też nawykowymi, w których można pomóc sobie samemu przestrzegając pewnych zachowań i dietetycznych rygorów.
Rozróżnia się trzy rodzaje zaparć przewlekłych:
• atoniczne, w których jelita są „leniwe", mają upośledzoną zdolność do obkurczania się i dlatego pokarm przechodzi przez nie powoli;
• kurczowe, w których występują bóle brzucha, wzdęcia, a czasem słyszalne na odległość kruczenia. Kał ma grubość ołówka lub przypomina kał owczy (twarde kulki);
• odbytnicze, nie powodujące na ogół dolegliwości poza uczuciem zalegania kału w odbytnicy.

Zioła szwedzkie

Są od dawna znane jako lek wszechstronny. Ich recepturę odnaleziono wśród zapisków słynnego szwedzkiego lekarza dr. Samsta, I który żył 104 lata. Na lek ten składa I się mieszanka z kilkunastu ziół. I Może ona być z powodzeniem stosowana jako pomocniczy środek I w leczeniu chorób skóry, oczu, I uszu, gardła, przewodu pokarmowego, dróg żółciowych, wątroby oraz chorób zakaźnych, bezsenności, reumatyzmu. Mieszankę tę można kupić w postaci suchej i jako nalewkę alkoholową. Do każdego opakowania załączona jest ulotka informująca, przy jakich dolegliwościach i chorobach lek ten można stosować, w jakim rozcieńczeniu i w jakich dawkach. Przeciwwskazaniem do przyjmowania leku są | ciężkie uszkodzenia wątroby, biegunki, ciąża, okres karmienia. Zdarza się, że stosowanie ziół może nasilić choroby uczuleniowe, np. nieżyt sienny dróg oddechowych. Ponieważ nazwa „zioła szwedzkie" nie jest zastrzeżona, w wielu naszych sklepach oferowane są różne podrabiane preparaty o tej nazwie. Oryginalne zioła szwedzkie są trudne do odtworzenia, gdyż nie rosną u nas, jednak niektórzy nasi producenci robią nalewki z ziół krajowych albo sprowadzanych i nazywają je szwedzkimi. Być może kompozycje te na coś pomagają, ale z oryginalnym preparatem niewiele mają wspólnego. Prawdziwe zioła szwedzkie mają firmowe opakowania i najlepiej kupować je w aptekach

Kiełki

Nie tylko otręby, ale i kiełki trafiają na nasze stoły, powinniśmy jednak jadać je znacznie częściej, gdyż są to prawdziwe skarby nie| bez racji nazywane pokarmem życia. Kiełki zawierają dużo witamin (C oraz z grupy B), składników mineralnych i naturalnego błonnika J
Można je sporządzać z nasion rzodkiewki, słoneczników, rzeżuchy, lnu, lucerny siewnej, gorczycy, zielonego groszku, pszenicy. Przebrane i opłukane nasiona wsypujemy do słoika, zalewamy wodą, przykrywamy gazą] Po 8 godzinach wodę wylewamy, nasiona dwa razy dziennie płuczemy], aby były stale wilgotne. W czasie kiełkowania słoik przechylamy dnem do góry pod kątem 45°, aby woda ściekała, i ustawiamy w ciepłym, ciemnym miejscu. Pszenicę lub rzeżuchę możemy wysiać na wilgotną ligninę ułożoną na talerzyku odwróconym dnem do góry. Czas kiełkowania dla pszenicy wynosi 1 -2 dni, dla słonecznika 2 dni, rzodkiewki 5, lucerny 5-M dni. Kiełki można dodawać do różnego rodzaju sałatek i surówek.

Łuszczyca

Łuszczyca jest jedną z najczęstszych chorób skóry. Ze względu na przewlekły przebieg i liczne nawroty jest jednym z największych problemów lecznictwa dermatologicznego. Nieznany jest czynnik wywołujący łuszczycę, toteż leczy się wyłącznie objawy choroby, a nie jej przyczyny. Zwykle pierwszym objawem jest nieswędząca osutka, złożona z drobnych grudek pokrytych srebrzystymi łuskami. W późniejszym okresie grudki zlewają się w różnej wielkości ogniska, z których osypują się łuski. Łuszczyca najczęściej występuje na łokciach, kolanach, owłosionej skórze głowy i w okolicy krzyżowo-lędźwiowej. Wielkość wykwitów skórnych jest różna - od łebka szpilki do dużych plackowa-tych ognisk, obejmujących również paznokcie. Celem leczenia łuszczycy jest zmniejszenie nasilenia choroby lub osiągnięcie jak najdłuższych okresów remisji (przejściowego ustąpienia objawów choroby). Chodzi o to, aby doprowadzić do przejścia łuszczycy z postaci objawowej w skąpo-objawową lub utajoną. Ponieważ łuszczyca ma różnorodne postacie i różny przebieg, każdy chory wymaga indywidualnego potraktowania przez lekarza.